Komisja Edukacji Narodowej została powołana do życia uchwałą sejmu rozbiorowego z dnia 14 X 1773r.

Inicjatorzy tej uchwały skorzystali z decyzji papieża Klemensa kasującej zakon jezuitów. Pod zarząd Komisji przeszły szkoły i dobra pojezuickie, zostało jej podporządkowane także całe szkolnictwo kraju. Do Komisji Edukacji Narodowej powołano czterech senatorów i czterech reprezentantów izby poselskiej. Z senatu weszli dwaj biskupi: wileński Ignacy Massalski (1792-1974) i Potocki Michał Poniatowski (1736-1794), młodszy brat króla Stanisława Augusta Poniatowskiego., ponadto wojewoda gnieźnieński August Sułkowski (1729-1786) i Joachim Chreptowicz (1729-1812) podkanclerzy Wielkiego Księstwa Litewskiego, Izbę poselską reprezentowali Andrzej Zamoyski, były kanclerz koronny, Adam Czartoryski (1734-1823) generał ziemi podolskich i komendant Szkoły Rycerskiej Ignacy Potocki (1750-1809) pisarz Wielkiego Księstwa Litewskiego, oraz Antoni Poniński (ok 1750-1792) starosta Kopajnicki. W roku 1776 członkiem komisji został Franciszek Biechinski (1740-1809) starosta czeski, a także Andrzej Mokronowski – marszałek sejmu, Jacek Małachowski sekretarz koronny, Stanisław Poniatowski (1754-1833) – poseł ziemi lubelskiej oraz generał wojsk koronnych.. W rok później na miejsce Poniatowskiego wszedł do komisji Michał Wandalin Mniszech (1742-1806) wychowanek Collegium Nobilum, bywały w świecie, jeden z najbardziej otwartych umysłów owego czasu. W latach działalności Komisji następowały częste zmiany w jej składzie., pojawiali się nowi działacze jak Hugo Kołłataj, Jan Śniadecki

kenatdziecOd 1775 przy Komisji Edukacji Narodowej powstało Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych. Członkami Towarzystwa byli pedagodzy jak A. Popławski, ksiądz Grzegorz Piermowicz, Chrystian Pfleideder, Ignacy Potocki, Franciszek Zabłocki. Towarzystwo wydało około 27 podręczników dla szkół, tworzyło także nowe programy nauczania. Komisja kształtując nowy wzorzec nauczania nawiązała do najlepszych tradycji krajowych Collegium Nobilum Stanisława Konarskiego i Szkoły Rycerskiej. Podstawowym zadaniem KEN było przeprowadzenie reformy szkolnej i utworzenie wielostopniowego systemu edukacyjnego w kraju. Głównym celem reformy systemu szkolnego było wychowanie dobrego człowieka i obywatela. Komisji podlegały wszystkie (poza Szkołą Rycerską seminariami duchownymi) polskie szkoły w całym państwie. Kraj został podzielony na dwie prowincje szkolne (koronną i litewską), na czele których stały zreformowane uniwersytety, czyli Szkoły Główne: krakowska i wileńska. Szkołom głównym podlegały bezpośrednio szkoły wydziałów (średnie niższego typu), tym zaś z kolei szkoły podwydziałowe (średnie niższego typu). Szkoły podwydziałowe miały pod swoją kontrolą i opieką szkoły parafialne i prywatne dla dziewcząt. W tej organizacji podstawowymi ogniwami stały się szkoły główne.
Wielkim osiągnięciem KEN była dodana przez Huga Kołłątaja reforma Akademii Krakowskiej, która przerodziła się w nowoczesny uniwersytet. Reformę Akademii Wileńskiej przeprowadził astronom Marcin Poczobutt. Szkoły główne przejęły funkcje uniwersytetów towarzystw naukowych, seminariów nauczycielskich i kuratoriów. Obciążenie ich pracowni administracyjnymi i wizytatorskimi odbijało się ujemnie na ich działalności czysto naukowej. Głównym jednak zadaniem „rewolucji oświatowej” była reforma szkolnictwa średniego i w tej dziedzinie hierarchia szkolna dobrze spełniała swą rolę. W szkołach średnich językami nauczania stał się język polski. Wprowadzono nauki matematyczno-przyrodnicze, geografie. Położono duży nacisk na ich praktyczne zastosowanie. Do życia obywatelskiego miała sposobić wychowawców nauka historii polskiej, prawa krajowego i „nauka moralna”, czyli świecka etyka. Wprowadzono również przysposobienie wojskowe. W ponad 170 szkołach średnich w latach 1781-1790 pobierało naukę około 17 tys. uczniów rocznie. W wielu z tych szkół nie-szlachta stanowiła więcej niż połowę uczniów.

kensch

W działaniach Komisji dużo uwagi poświęcono sprawie szkół parafialnych (w klasach KEN popularne były doktryny fizjokratyczne). Opracowano programy nauczania i wzorowy elementarz, jednak projekty stworzenie gęstej sieci szkół parafialnych upadły z powodu braku funduszy. Utrzymanie szkół ludowych w dalszym ciągu zależało od inicjatywy duchowieństwa diecezjalnego tyle, że nad istniejącymi komisja teoretycznie sprawowała nadzór.

kenmapa

Komisja walczyła o zmianę sposobu myślenia społeczeństwa i o wpojeniu młodym ludziom nowego systemu wartości, systemu który w swych zasadniczych prawach może być akceptowany także współcześnie. Działacze Komisji potrafili działać zespołowo w imię wyższych racji mimo różnic poglądów i statusu społecznego. Siłą tych ludzi była uporczywa i konsekwentna praca, wysokie wymagania stawiane sobie i innym, przestrzegania zasadniczych praw i patriotyzm poddany próbie w najtrudniejszych latach. Komisja Edukacji Narodowej borykała się z wieloma trudnościami jak brak podręczników i odpowiednio wykwalifikowanych nauczycieli oraz opozycji ze strony konserwatywnej szkoły. Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych wydawało jednak szereg własnych podręczników stojących na wysokim poziomie. W seminariach Komisji kształcono młodych nauczycieli świeckich. Im dzieło Komisji Edukacji Narodowej stawało się większe, tym bardziej przybierała na sile opozycja wobec wprowadzonych reform oraz ich autorów. Działacze Komisji wobec tej opozycji coraz wyraźniej przekształcali się w obóz reformatorski, który później przyczynił się do uchwalenia Konstytucji 3 Maja.